Konkordancja filozoficzna

Lecz nasza logika uczy i kształci rozum nie po to, aby przy pomocy subtelnych niejako macek umysłu chwytał i ujmował abstrakcje rzeczy (jak to czyni zwykła logika), lecz ażeby rzeczywiście przeprowadzał sekcję przyrody, odkrywał siły i działania ciał oraz ich prawa określone w materii, tak by ta wiedza wypływała nie tylko z natury umysłu, lecz także z natury rzeczy.

Istnieją zaś (jak wynika z tego, co wyżej powiedziano) wypadki wyróżnione w liczbie dwudziestu siedmiu, a mianowicie: 1) wypadki samotnicze, 2) wypadki wędrówki, czyli przechodzenia, 3) wypadki okazowe, 4) wypadki skryte, 5) wypadki konstytutywne, 6) wypadki zgodności, 7) wypadki jedyne w swoim rodzaju, 8) wypadki zbaczające, 9) wypadki graniczne, 10) wypadki władzy, 11) wypadki towarzyszące i wrogie, 12) wypadki łączące, 13) wypadki przymierza, 14) wypadki drogowskazy, 15) wypadki rozłąki, 16) wypadki wrotne, 17) wypadki porywające, 18) wypadki drogi, 19) wypadki uzupełnienia, 20) wypadki przecinające, 21) wypadki pręta mierniczego, 22) wypadki przebiegu, 23) dawki natury, 24) wypadki walki, 25) wypadki zachęcającego skinienia, 26) wypadki wielostronnej użyteczności, 27) wypadki magiczne.

Mimo to w pewnych wypadkach forma okazuje się o wiele bardziej widoczna i oczywista niż w innych - w tym mianowicie, gdzie natura tej formy mniej jest hamowana, krępowana i opanowana przez inne natury.

Mianowicie badanie form, które (w zasadzie przynajmniej i według swego prawa) są wieczne i niezmienne, stanowi metafizykę; badanie zaś przyczyny sprawczej, materii, ukrytego procesu i ukrytej struktury (a to wszystko dotyczy pospolitego i zwykłego biegu natury, a nie podstawowych i wiecznych praw) stanowi fizykę: im zaś odpowiednio są podporządkowane dwie umiejętności praktyczne: fizyce - mechanika, metafizyce - magia (w oczyszczonym tego słowa znaczeniu) - z powodu jej szerokich dróg i większej władzy nad przyrodą.

Ta sama bowiem jest zasada tworzenia jakiejś jednej prostej własności co i większej ich ilości - tyle tylko, że człowiek jest bardziej skrępowany w działaniu i ma więcej kłopotu, gdy chodzi o większą ilość, a to z powodu trudności zjednoczenia tylu różnych własności, które łączą się łatwo jedynie na utartych i zwyczajnych drogach natury.

Albowiem jesteśmy tego zdania, że gdyby ludzie mieli na swe usługi właściwą historię natury i doświadczenia, gdyby się pilnie nią zajmowali oraz gdyby mogli sobie nakazać dwie rzeczy: jedno - żeby pozbyć się przekazanych poglądów i pojęć; drugie - ażeby do czasu powstrzymać umysł od najwyższych i najbardziej do nich zbliżonych uogólnień, to wtedy nawet dzięki własnej i przyrodzonej zdolności umysłu bez jakiejkolwiek innej sztuki mogliby wpaść na naszą formę tłumaczenia.

Tworzymy bowiem zarówno historię jak i tablice odkrywania dla gniewu, obawy, wstydu itp., a także dla przykładów z dziedziny polityki; dla czynności umysłowych, pamięci, składania i rozkładania, sądzenia i innych w nie mniejszym stopniu niż dla ciepła i zimna albo dla światła czy wegetacji itp. Jednak ponieważ nasza metoda tłumaczenia po przygotowaniu i uporządkowaniu historii rozpatruje nie tylko ruchy i kolejne czynności umysłu (jak logika pospolita), lecz także naturę rzeczy, przeto tak kierujemy umysłem, ażeby za pomocą sposobów nadających się przy każdym materiale mógł przystosować się do natury rzeczy.

Gdyby więc owe doktryny nie były jakby rośliny oderwane od swego korzenia, lecz tkwiły w łonie natury i czerpały z niej soki odżywcze, nie doszłoby z pewnością do tego stanu, który obserwujemy już przez dwa tysiące lat, mianowicie że nauki drepczą ciągle w miejscu i pozostają prawie w tym samym stanie bez jakiegokolwiek godnego wzmianki rozwoju; przeciwnie, raczej każda za czasów swego założyciela najbujniej kwitła, a potem podupadała.

A dzieje się to bądź ma skutek właściwej każdemu jednostkowej jego natury, bądź na skutek wychowania i przestawania z innymi, bądź przez lekturę książek i autorytet osób, które się czci i podziwia, bądź przez różnicę wrażeń zależną od tego czy występują one w umyśle uprzedzonym i predysponowanym, czy też w umyśle zrównoważonym i spokojnym.

Podczas gdy pierwsza mimochodem tylko dotyka doświadczenia i szczegółów, druga zajmuje się nimi należycie i systematycznie; pierwsza już na początku ustanawia jakieś oderwane i bezużyteczne uogólnienia, druga stopniowo wznosi się do tego, co w rzeczywistości jest bardziej znane według natury.